سخنرانی اردوغان پس از پیروزی را شنیدم؛ او به راستی- و نا با دروغ و کودتا و تقلب- برای سومین بار نخست وزیر ترکیه شد. ولی به هیچ وجه به خود اجازه نداد که چون کوتوله دروغگوی ما کسانی را که او و حزبش را بر نگزیده اند خس و خاشاک بخواند و تحقیرشان کند. سخنرانی قیلیچ دار اوغلو رییس حزب مخالف جمهوری خواه خلق را نیز شنیدم که آزادانه در مقر حزب خودش سخن گفت؛ از یک سو به اردوغان تبریک گفت و برایش آرزوی موفقیت کرد و از دیگر سو برایش خط و نشان کشید ولی نه سانسور شد و نه به زندان رفت و طرفدارانش هم نه باطوم خوردند و نه مورد تجاوز واقع شدند.

و شگفت آور نیست صعود آنها و سقوط ما، رشد آنها و رکود ما، اعتباری که در منطقه و جهان دارند و تحقیر و تنفری که نصیب ما می شود و بدتر از همه موریانه بصیرتی که هر روز روز روح این ملت را می جود و ضایع می کند.

این شعر حدیث مردی است که شصت سال است که بدش می گویند؛ هم مغضوب رژیم شاهنشاهی بود و هم مطعون نظام اسلامی. شگفت نیست اما که مصدق همچنان محبوب دل ملتی است که نه آن خواسته بودند و نه این می خواهند. آنان رفتند و اينان نيز نخواهند ماند و اين مصدق و ياد و نام اوست كه هماره در ياد اين ملت خواهد ماند. مصدق و آنچه بر سرش آمد اما آیینه ای تمام نما از آنی است که ما- ایرانیان- از سیاستمداران مان انتظار داریم و آنی است که بر سرشان می آوریم. مصدق ۱۳ سال در تبعید و تنهایی زیست و در تبعید و تنهایی جان داد چون ما- دقیق تر بگویم پدران ما- تنهایش گذاشتیم و در حالیکه صبح ۲۸ مرداد شعار «زنده باد مصدق» سر داده بودیم شبش «جاوید شاه» سر دادیم. بامزه تر اما این است که در سالمرگ آن بزرگمرد- که به حق شهید بزرگ ملت ایران بود که همچمان در یاد و خاطره ملت ایران و آزادیخواهان جهان زنده و جاوید است- سکوت و انفعال ما می رود که مصدق- و مصدق های- دیگری بسازد که پس از مرگشان برایشان مزار بسازیم و سالها و قرنها بر مزارشان اشک حسرت بریزیم. ولی آیا باز تاریخ تکرار خواهد شد؟

پ.ن.

گزیده هایی از سخنرانی های مرحوم مصدق

حقوق اقلیتها همواره یکی از بزرگترین قربانیان نظام های استبدادی و تمرکزگرای حاکم بر ایران بوده است و در این میان تمام اقلیت های زبانی و مذهبی از بخشی از حقوق انسانی خویش محروم شده اند؛ محرومیتی که شامل حال ترکان آذربایجان نیز شده است. در این نوشتار تلاش می کنم به این پرسش بپردازم که چه باید کرد و آیا انفعال و بی عملی کنونی- و به خصوص بی تفاوتی نسبت به جنبش سبز- به نفع آذربایجان و ترکان ایران هست یا نه.

بگذارید یک بار دیگر به طرح دقیق مسأله بپردازیم؛ گروهی به نام ترکان آذربایجان در کشوری به نام ایران زندگی می کنند و احساس عمومی شان این است که در یک قرن اخیر در معرض ستم،‌ تبعیض و تحقیر قرار داشته اند. ترکهای آذربایجانی پر جمعیت ترین اقلیت غیر فارس ایران هستند. در این میان تاریخ معاصر کشورهای دیگر به ما می گوید که اقلیت های تحت ستم ناچارند یکی از سه روش زیر را انتخاب کنند:

۱- جذب شدن در اکثریت و انکار هویت.

۲- جدایی کامل از اکثریت و استقلال.

۳- مبارزه برای به رسمیت شناخته شدن و رسیدن به حقوق برابر.

در ادامه به بررسی هر یک از راه حل های فوق می پردازیم:

۱- جذب شدن در اکثریت و انکار هویت: این سیاست برای نخستین بار در سالهای آغازین سده بیستم توسط آریایی گرایان و فارس گرایان -که شوربختانه برخی شان آذری و آذری زاده نیز بودند- مطرح شد و از آن زمان تا به امروز توسط حکومتهای مرکزی دنبال شده است. سیاستی که هویت ایرانی را با فارس بودن مترادف می داند و افراد را مبنای میزان نزدیکی و دوری از این هویت مرجع ارزشگذاری می کند.

این سیاست در عین اینکه غیر انسانی و غیر اخلاقی است، در عمل نیز نتیجه ای نداشته است و نه تنها در فارس کردن مردم آذربایجان -و اقلیتهای زبانی دیگر- توفیقی نداشته بلکه شکاف های فرهنگی و قومیتی موجود را نیز عمیق تر کرده است.

۲- استقلال و جدایی از ایران: در اینجا لازم است تأکید کنم که با اینکه من چنین جدایی ای را نه می توانم تصور کنم و نه به نفع مردم آذربایجانش می دانم، به این نیز باور دارم که ترکان ایران- مانند هر جمعیت دیگری- حق دارند در مورد سرنوشت شان تصمیم بگیرند و اگر روزی به این جمع بندی برسند که میل به جدایی از ایران دارند کسی نمی تواند آنها را بابت این تصمیم ملامت کند. همین الان هم ممکن است عده ای باور داشته باشند که شکافهای قومیتی و اقتصادی بین آذربایجان ایران و مناطق مرکزی (فارسی زبان) چنان زیاد شده که تأمین منافع مردم آذربایجان در چارچوب جغرافیایی ایران دیگر ممکن نیست. حال برای یک لحظه هم شده فرض کنیم این دوستان درست می گویند و این بار موضوع استقلال و جدایی از ایران نه از این منظر که درست است یا نه بلکه از این منظر که آیا عملی است یا نه به بررسی بنشینیم.

نخست باید به این موضوع توجه کرد که هر نوع حرکت استقلال طلبانه خواه و ناخواه به جنگ منتهی خواهد شد؛ شاید در کشوری مانند سوییس یا کانادا بشود سر و ته قضیه را با یک رفراندوم هم آورد ولی ما در هیچ کدام از این کشورها زندگی نمی کنیم و ساکن کشوری به نام ایران هستیم که در منطقه استبدادزده ای به نام خاورمیانه واقع شده است. حتی اگر به فرض محال غیرترکان ایرانی با اصل حق تعیین سرنوشت و جدایی آذربایجان هم مشکلی نداشته باشند به دلیل آمیختگی جغرافیایی قومیت ها، بر سر تعیین مرزهای این کشور فرضی با ایران قطعاً جنگ و درگیری صورت خواهد گرفت. با توجه به این مقدمه لازمه موفقیت هر حرکت استقلال طلبانه ای تحقق دو شرط زیر است:

الف- داشتن ارتش یا سازمان شبه نظامی منظم: استقلال طلبی جز با جنگ ممکن نیست و همانطور که گفتیم بالاخره یک جا کار به برخورد نظامی خواهد کشید و پیروز شدن در چنین برخوردی بدون وجود ارتش یا سازمان شبه نظامی منضبط و منظمی که از توانایی جذب نیرو برخوردار باشد امکان پذیر نیست.

ب- شکاف فرهنگی و نژادی عمیق و غیر قابل ترمیم بین اقلیت و اکثریت: اصولاً موفقیت هر حرکت استقلال طلبانه ای وابسته به این است که اکثریت قابل توجهی از مردم مناطقی که داعیه جدایی طلبی دارند از آن حرکت حمایت کنند و حاضر باشند در صورت نیاز به طور فعال اسلحه به دست گرفته و وارد میدان شوند. برای اینکه چنین اتفاقی بیفتد لازم است که تفاوتهای فرهنگی آن اقلیت خواهان جدایی با آن اکثریت غالب، عمیق و معنی دار باشد به طوری که در عمل این دو جمعیت ارتباط و در هم تنیدگی چندانی با هم نداشته باشند و جدایی جغرافیایی شان تأثیر چندانی در مناسبات اجتماعی هیچ کدام شان نداشته باشد.

حال نگاهی به وضع کنونی آذربایجان بیندازیم؛ فکر کردن به عامل اول که خنده دار است چرا که بر خلاف قومیت های دیگر اصولاً در آذربایجان ایران سابقه حرکات چریکی ناسیونالیستی وجود ندارد. جالب این است که حضراتی که داعیه جدایی از ایران را دارند بیشتر شبیه همین سلطنت طلبهای تلویزیون های لس آنجلسی هستند که فقط بلدند جلوی دوربین بنشینند و سر و صدا راه بیندازند و وقتی پای عمل برسد حاضر نخواهند بود رفاه زندگی در اروپای غربی و امریکای شمالی را فدای هدفی که شب و روز شعارش را می دهند بکنند.

در مورد عامل دوم هم فکر می کنم هر کس نگاه گذرایی به جامعه آذربایجان بیندازد پاسخش را می گیرد. تفاوتهای فرهنگی ترکهای عمدتا شیعه آذربایجان با آنانکه «فارس»شان می نامیم بسیار اندک و جزئی است و شاید بتوان گفت زبان تنها عامل متمایز کننده این دو گروه است. شاهد اینکه ترکهایی که در مناطق فارس زبان زندگی می کنند به راحتی جذب جامعه میزبان می شوند- اتفاقی که در مورد اقلیتهای دیگر به این راحتی نمی افتد. البته من به هیچ وجه منکر وجود تحقیرهای اجتماعی و کلیشه هایی که در مورد ترکان وجود دارد نیستم ولی اینها در حدی نیستند که در نتیجه آنها یک ترک حاضر شود اسلحه به دست بگیرد و به زعم این آقایان با «فارس»ها بجنگد. (حال بماند که مشکل تحقیر مشکلی است فرهنگی و مختص فارس زبانان نیست؛ جالب است خود ترکان- مثلا در همین زادگاه من ارومیه- همین برخورد تحقیر آمیز را با کردها دارند.) در واقع ارتباطات فرهنگی و اجتماعی این دو قومیت چنان عمیق است که هر نوع جدایی جغرافیایی هزینه های اجتماعی سنگینی را بر هر دو گروه تحمیل خواهد کرد. مهمتر از همه شاید این باشد که تعداد ترکانی که به مناطق دیگر ایران- علی الخصوص تهران- مهاجرت کرده اند قابل ملاحظه است و هر نوع جدایی ای اینان- و بستگانشان در آذربایجان- رامستقیما تحت تأثیر قرار خواهد داد. من نمی توانم راجع به آینده- مثلا پنجاه سال دیگر- اظهار نظر کنم ولی با توجه به شناختی که از جامعه آذربایجان و مردمش دارم می توانم به طور قطع بگویم که اکثریت ترکان ایران حاضر نخواهند بود برای رسیدن به بهشت موعود این حضرات {که در واقع سرابی بیش نیست} یک دهم این هزینه ها را نیز متحمل شوند.

تازه این دو عامل به قول معروف فقط «شرط لازم» هستند و نه «شرط کافی». برای توضیح بیشتر کافی است نگاهی به حرکتهای جدایی طلبانه کردها داشته باشیم که هر دو عامل فوق را داشته اند چرا که پیشمرگان کرد سالها- و بلکه دهه ها- با دولتهای ایران و ترکیه و عراق در جنگ بوده اند و بدان پایه از پشتیبانی عمومی هم برخوردارند که بتوانند جذب نیرو کنند. تفاوتهای فرهنگی شان با اکثریت فارس- و حتی ترک- نیز عمیق و معنی دار است. گذشته از این قدرت های خارجی هم اصلا بدشان نمی آید استخوان لای زخمی به اسم کردستان مستقل را آن وسط علم کنند. ولی ببینید که این حرکت بعد از ۹۰ سال- که از تشکیل نخستین حکومت کردی در عراق تحت الحمایه انگلستان می گذرد- به کجا رسیده است و حاصل اش برای کردان جز محرومیت و آوارگی و سیاه بختی چه بوده است. به طوریکه هیچ یک از احزاب کردی امروز- نه در ایران نه در عراق و نه در ترکیه- علنا داعیه جدایی طلبی ندارند حتی اگر در خفا نیز بدان معتقد باشند. این وسط این پرسش مطرح می شود که ملت آذربایجان چرا باید بیراهه ای را که دیگران پیش از ما آزموده اند را از نو بیازماید؟

۳- مبارزه برای به رسمیت شناخته شدن و رسیدن به حقوق برابر: به نظر می رسد بیشتر آذربایجانیان طرفدار این روش هستند،‌ حتی آنانی که داعیه استقلال دارند نیز این روش را- در صورت عملی بودن- ارجح می دانند و استدلالشان این است که رسیدن به چنین هدفی در چارچوب مرزهای جغرافیایی ایران ناممکن است. در اینجه من می خواهم ابتدا به بیان الزامات چنین رویکردی بپردازم و سپس مدعای آنانی را که ادعایی ناشدنی بودن این هدف را در چارچوب جغرافیایی ایران دارند- و برایش دلایل تاریخی می آورند- بررسی کنم.

اصولا ما ترکان هر قدر هم جمعیت مان زیاد باشد باز در جامعه ایرانی اقلیت محسوب می شویم و برای اینکه بتوانیم در مقام عمل به حقوق مشروع مان برسیم ضروری است که بخش قابل توجهی از اکثریت غیر ترک را به حمایت اخلاقی از تقاضاهای مشروع مان مجاب کنیم. اصولاً تاریخ گواه این است که جنبش های حقوق مدنی اقلیتهای تحت ستم در هیچ کجای دنیا بدون حمایت اخلاقی بخش قابل ملاحظه ای از اکثریت به پیروزی نرسیده اند.

از همین رو است که مشارکت آذربایجانیان در جنبش سبز اهمیت پیدا می کند چرا که وقتی ما- به حق- از سایر هموطنانمان انتظار داریم نسبت به مسائل و مصائب ما حساس باشند،‌ ما نیز باید چنین حساسیت متقابلی را از خود بروز دهیم؛ وقتی برای ما برد تیم تراکتور -که من خود نیز دوستش دارم- بر یک تیم تهرانی در ورزشگاه آزادی  مهمتر از به خاک و خون کشیده شدن هموطنانمان در خیابان آزادی باشد به هیچ وجه نمی توانیم و نباید روی حمایت اخلاقی اکثریت از خواسته های مان حساب کنیم. این که در گذشته حساسیت قومیت های دیگر نسبت به مسائل آذربایجان- مانند مسأله کاریکاتور روزنامه ایران یا خشک شدن دریاچه ارومیه- آنچنان که باید نبوده است حرف درستی است، ولی آیا ما- آذربایجانیها- چنین حساسیت متقابلی را از خود بروز داده ایم؛ ما ترکان در مقابل خشک شدن زاینده رود یا سوختن جنگلهای کردستان چه کرده ایم؟ در مقابل کشتارهای بی قاعده در کردستان و بلوچستان حرفی زده ایم؟ وقتی ما فقط غر می زنیم و در برابر آنچه بر سر دیگران- از فارس و غیر فارس می رود- بی تفاوت هستیم چگونه انتظار داریم آنان نسبت به مسائل و مصائب ما حساس باشند؟ در واقع تمام ما- از ترک و غیر ترک- این مشکل را داریم که در مقابل مصائب «دیگران»- یا همان غیرخودی ها- بی تفاوت هستیم و فقط وقتی نوبت خودمان می رسد اعتراض می کنیم.

در این میان نکته دیگری که باید در نظر داشت این است که به رسمیت شناخته شدن حقوق ترکان جز در چارچوب یک سیستم دموکراتیک و غیر متمرکز (فدرال) امکان پذیر نیست؛ البته دموکراسی به هیچ روی شرط کافی برای رسیدن به این حقوق نیست بلکه عوامل دیگری- از جمله خودآگاهی جمعی- نیز باید باشد تا بتوان از میوه های دموکراسی بهره مند شد. از این منظر به نفع مردم آذربایجان است که در جنبش هایی که معطوف به رسیدن به دموکراسی هستند مشارکت فعال داشته باشند و چنین مشارکتی فقط برای این نیست که حمایت اخلاقی اکثریت را به دست آورند، بلکه در صورت پیروزی چنین جنبش هایی مردم آذربایجان ایران نیز از ثمرات آن بهره مند خواهند شد.

ممکن است برخی دوستان بگویند که چه دلیلی دارد آذربایجان هم اکنون وارد این بازی شود؟ و آیا با توجه به تجربیات تاریخی بهتر نیست تا فردای روز پیروزی صبر پبشه کند؟ اینجا اشاره به چند نکته ضروری است:

الف- به قول مرحوم شیخ محمد خیابانی «حق دادنی نیست بلکه گرفتنی است». به عبارت دیگر در فردای پیروزی این گونه نخواهد بود که آزادی و فدرالیسم را با پست دی.اچ.ال. به در خانه هایمان بفرستند بلکه تحقق کامل آرزوهای مشروع اقلیت های تحت ستم در ایران- از جمله ترکان- نیازمند مبارزه مدنی ای طولانی و نفس گیر است و چنین مبارزه ای را نمی توان بدون متشکل بودن پیش برد. مشارکت در جنبش سبز به ما این امکان را خواهد داد که شبکه های اجتماعی خود را از هم اکنون شکل دهیم و برای روز آزادی آماده باشیم تا بتوانیم برای تحقق آرزوهایی که داریم مانند حق تحصیل زبان مادری یا تمرکززدایی سیاسی تلاش کنیم؛ تلاشی که با برخوردار بودن از حمایت اخلاقی بخشی از اکثریت آسان تر خواهد بود.

ب- فرق است بین «مشارکت منفعلانه» و «دهن کجی»؛ شما اگر به قومیت های دیگر مانند کرد و عرب و بلوچ و ترکمن هم نگاه کنید می بینید که آنها نیز مشارکت چندانی در جنبش ندارند و چه بسا تردیدهایی که ما- ترکان- داریم صد برابر بیشتر برای آنان مطرح باشد، ولی فعالین این اقوام هیچ گاه مانند برخی از فعالین کم خرد ما در بوق و کرنا نمی کنند که جنبش سبز و مبارزات آزادیخواهانه مردم ایران «مشکل فارس هاست» و به ما هیچ ارتباطی ندارد؛ چنین موضع گیریهای نابخردانه ای- که مطمئنم برای بیشتر ترکان نیز منزجر کننده است- دودش فقط به چشم مردم آذربایجان خواهد رفت.

در اینجا لازم است بر این نکته تأکید کنم که همراهی ما ترکان با جنبش سبز به این معنی نیست که ما- با انکار هویت مان- دربست در اختیار این جنبش باشیم، بلکه لازم است در کنار همدلی و پشتیبانی از خواسته های کلی جنبش- مانند آزادی و برابری و حاکمیت قانون- خواسته های خاص خود- مانند حق تحصیل زبان مادری- را نیز مطرح کنیم،‌ و در عین حال بر این نکته تأکید کنیم که به تمامیت ارضی ایران متعهد هستیم و قصد جدایی از ایران را نداریم.

بسیاری از دوستانی که در پیوستن به این جنبش تردید دارند تجربه های تاریخی- مانند مشارکت ترکان در انقلاب مشروطیت یا انقلاب اسلامی- را مثال می زنند و استدلال می کنند که آذربایجان در این انقلابات مشارکت فعال داشت ولی این مشارکت برایش حاصلی جز تبعیض قومی و زبانی و اقتصادی نداشت، به عبارت دیگر ما ترکان همواره گوشت دم توپ بوده ایم بدون اینکه در فردای پیروزی چیزی نصیب مان شود. در اینجا توجه به نکات زیر ضروری است:

الف- در هیچ یک از انقلابات پیشین خودآگاهی مردم آذربایجان از هویت خویش به آندازه امروز استوار نبوده است، به عبارت دقیق تر هم در انقلاب مشروطیت و هم در انقلاب اسلامی انقلابیون فعال آذربایجانی یا دنبال ایده های چپ گرانایانه جهان وطنی بودند و یا صبغه مذهبی داشتند و اموری مانند تحصیل زبان مادری و به رسمیت شناخته شدن تنوع زبانی و فرهنگی و تمرکززدایی سیاسی برای هیچ کدام از این گروهها از اولویت برخوردار نبود و طبیعی است که وقتی چیزی برایتان در اولویت نباشد برای تحققش هم تلاش چندانی هم نمی کنید.

ب- اصولا نمی توان تمام تقصیر سلب حقوق زبانی و فرهنگی ترکان را به گردن حکومت مرکزی انداخت،‌ چرا که نخبگان آذربایجانی- یا آذربایجانی زاده- در تدوین و غالب کردن ایده ئولوژی ناسیونالیستی فارس-محوری که نود سال است در ایران ساری و جاری است نقش اساسی داشتند؛ از یاد نبریم که افرادی مانند آخوند زاده و ایرج افشار که می گفتند باید کاری کرد که مردم آذربایجان دیگر به زبان ترکی سخن نگویند و فارس زبان شوند همه آذربایجانی یا آذربایجانی زاده بودند. در واقع من نقش تخریبی این نخبگان آذربایجانی و مسؤولیت شان را بسیار سنگین تر از مسؤولیت حکومتهایی می بینم که صرفاً مجری ایده های این حضرات بودند.

لازم است تأکید کنم که مرادم از بیان این امور این نیست که مبارزان و نخبگان نسل های پیشین را مقصر جلوه دهم چرا که دوره ای که این افراد در آن می زیستند و اولویت هایی که داشتند متفاوت بود، بلکه صرفا می خواهم بگویم که هم اکنون زمانه عوض شده و دلیلی ندارد مشارکت ما در جنبش آزادیخواهانه مردم ایران همان نتیجه ای را داشته باشد که انقلاب مشروطیت یا انقلاب اسلامی داشت.

******

با توجه به نکات فوق الذکر عدم همراهی آذربایجان با جنبش سبز- و بدتر از آن مباهات کردن به این عدم همراهی- به هیچ وجه به نفع مردم آذربایجان نیست و نخواهد بود؛ همان گونه که شرح دادم آذربایجان ایران نود سال است که تاوان اشتباه نخبگانش را پس می دهد،‌ نخبگانی که در دهه های نخستین قرن بیستم بدون در نظر گرفتن واقعیت های جامعه پی هویت خیالی خود ساخته خویش رفتند، شوربختانه امروز روز نیز نخبگانی در جایگاه سخنگویان آذربایجان ایران قرار گرفته اند که به قول معروف از آن طرف بام افتاده اند و همان قدر با واقعیت های جامعه آذربایجان بیگانه اند که آن آذری زادگان فارس گرای دیروز؛ راهی که این حضرات می روند قطعا برای مردم آذربایجان نیک بختی و آزادی به همراه نخواهد داشت بلکه  ثمره اش در بهترین حالت دیکتاتوری «علی اف»ی خواهد بود و در بدترین حالت به میلوسویچ و فجایعی که در بالکان آفرید منجر خواهد شد. به راستی چرا ما نه از گذشته خویشتن درس می گیریم و نه از گذشته و حال دیگران می آموزیم؟

مطالب مرتبط:

از ماست که بر ماست.

دیدگاه یک ترک در باب جنبش سبز- این جنبش تمام مردم ایران است.

دوستان شاید شنیده و خوانده باشند که دریاچه ارومیه- دومین دریاچه آب شور دنیا و یکی از ذخایر زیست محیطی یونسکو- در حال خشکیدن است، خشکیدنی که ناشی از کم آبیهای اخیر و مدیریت نامناسب منابع آبی حوضه آبریز دریاچه ارومیه در استانهای آذربایجان غربی و شرقی است. ادامه روند فعلی می تواند به خشک شدن کامل دریاچه ارومیه و تغییرات گسترده آب و هوایی در شمال غرب ایران- از معتدل به گرمسیری- منجر شود؛ رویدادی که در صورت وقوع اقتصاد محلی- که وابسته به کشاورزی است- و زندگی بسیاری از مردمان دو استان شمال غربی ایران را تحت تآثیر قرار خواهد داد.

وقتی دولت کودتا چشمش را بر این فاجعه زیست محیطی که مقابل چشم همگان اتفاق می افتد می بندد و حاضر نمی شود کمترین هزینه ای را برای متوقف کردنش متحمل شود- شاید به این اعتبار که دریاچه ارومیه در آذربایجان است و خود آقای احمدی نژاد هم می داند که آذربایجانیها به او رأی نداده اند-، سخن رفتن از انتقال سالانه ۶ میلیارد متر مکعب از آب خزر به سمنان واگویه کردن آشکار تبعیضی است که در آن شهروندان درجه بندی می شوند؛ درجه بندی ای که در آن شهروند فارس زبان سمنانی از چنان جایگاه والاتری برخوردار است که حاضرند برایش آب خزر را هم لوله کشی کنند و شهروند ترک آذری چنان دون مایه است که نه تنها برای نجات «دریاچه ارومیه»اش تلاشی نمی کنند بلکه فعالان زیست محیطی اش را نیز که برای پاسداشت آن تلاش می کنند مورد مهرورزی  قرار می دهند.

پ.ن.: لازم است که تأکید کنم من به هیچ وجه قصد برجسته کردن شکافهای زبانی و قومیتی را ندارم و این موضوع را بزرگترین خطر برای آینده کشور عزیزمان ایران می دانم. اما اگر منصفانه به قضیه بنگریم قسمت عمده فعالیتهای عمرانی سده اخیر در چندین استان مرکزی ایران متمرکز بوده است. طبیعی است که بسیاری از «قلم افتادگان» حاشیه فارسی زبان هستند ولی با توجه به توزیع جغرافیایی قومیتهای ایرانی، اقلیتهای غیر فارس بیش تر مورد تبعیض جغرافیایی واقع شده اند که این شکاف های طبقاتی و اقتصادی بین مرکز و حاشیه را عمیق تر کرده است و برجسته شدن شکافهای قومیتی و فرهنگی یکی از اثرات نامیمون همین شکاف «مرکز-حاشیه» است.

در هر صورت من نوشتن را با اجازه این آقایان شروع نکردم که با عتاب آنان متوقف کنم و تا زمانی که حرفی برای گفتن داشته باشم خواهم نوشت تا- به قول پیشوای خودشان- «عصبانی شوند و از این عصبانیت تان بمیرند.» به قول «فرخی یزدی» شاعر انقلابی و دموکرات کهنه کار صدر مشروطه رسم زمانه این بوده که:

هر خامه نکرد ناکسان را توصیف
هر نامه نکرد خائنان را تعریف
آن خامه ز پافشاری ظلم شکست
آن نامه به دست ظالمان شد توقیف

از این منظر نسبی بودن اخلاق در مکاتب مادی از طرز نگاه این مکاتب به انسان شکل می گیرد. اما نوع دیگری از «نسبی شدن اخلاق» نیز وجود دارد که خطرناک تر از نوع نخست است و شوربختانه به آن مقدار که بایسته است مورد گفتگو قرار نگرفته است. خاستگاه این نوع دوم از نسبی گرایی اخلاقی را می توان تحت عنوان کلی «آیین های فقاهت زده» بیان کرد- اسلام فقاهتی و یهودیت ارتدوکس شاید بهترین نمونه های «آیین های فقاهت زده» در عصر حاضر باشند-. بر خلاف مکاتب مادی، نسبی گرایی اخلاقی در آیین های فقاهت زده از مغلطه «همانند انگاری» اخلاق و قانون نشأت می گیرد؛ به عبارت دیگر اینان- بر خلاف بیشتر فلاسفه و مکاتب مادی- به وجود یک سیستم اخلاقی مطلق برای نوع بشر باور دارند، ولی «فقه» را جایگزین اخلاق می کنند و هر آنچه را که «شرعی» باشد «اخلاقی» می پندارند.

این روش را از این رو مغلطه نامیدم که هر چیزی که قانونی و شرعی باشد الزاماًِ اخلاقی نیست؛ به عنوان مثال شما اگر فرد ثروتمندی باشید و مالیات و وجوهات شرعی اموالتان را تمام و کمال هم پرداخته باشید ولی از کمک مالی به یکی از نزدیکان نیازمندتان که شدیداً بیمار شده پرهیز کنید هیچ عمل خلاف شرع و قانونی را مرتکب نشده اید ولی بسته به شرایط ممکن است عملتان از لحاظ اخلاقی قابل توجیه نباشد. ل

ازم است تأکید کنم این مغلطه فقط مختص به دینداران نیست بلکه بسیاری از بی خدایان نیز گاه دچار این مغلطه می شوند، ‌اما آنچه کاربرد این مغلطه را در مورد دینداران خطرناکتر می کند تقدسی است که اینان برای مجموعه قوانین فقهی قایل می شوند و به واسطه آن به اعمال غیر اخلاقی- و چه بسا ضد اخلاقی- خود رنگ تقدس می بخشند.

خطر اصلی اخلاق «فقه-محور» این است که فقه- به دلیل پیچیده گیهای حقوقی موجود در آن- تبدیل به ابزاری می شود برای دور زدن اخلاق و توجیه افعال و اقوال غیر اخلاقی. این سوء استفاده از فقه در تضاد کامل با روح فقاهت در اسلام- یا هر آیین فقه محور دیگری- است چرا که:

۱- فقه صرفاً ابزاری است برای تبیین حداقل های رفتاری. در اسلام اعتبار و ارزش اخروی یک عمل فقط به «شرعی بودن» آن نیست بلکه عملی در درگاه حق پذیرفته است که «نيّت» انجام دهنده آن نیز درست و انسانی باشد. فقه گرایی افراطی در تعریف اخلاق در عمل به خالی کردن کردار باورمندان از درونمایه اصلی اش- یعنی نیت- منجر می شود.

۲-فقه به اعتبار اینکه در بسیاری موارد به مسایل جزئی می پردازد بسیار وابسته به فرد- و به قول فیزیکدانها وابسته به دستگاه مختصات- است؛ به عبارت دیگر نتیجه ای که شما از یک استدلال فقهی- و در معنای عامتر حقوقی- می گیرید به طریقه طرح پرسش، نحوه انتخاب مستندات از متون مقدس و چگونگی تفسیر آنها بستگی دارد. شما هیچ دو فقیه اسلامی را نمی توانید بیابید که پاسخ هایشان برای تمام باید و نباید های شرعی کاملاًَِ یکسان باشد. اگر مبنای اخلاق صرفاً «خروجی فقه» باشد، تکثر موجود در فقه بدون شک به نسبی شدن اخلاق منجر می شود.

شاید برخی بگویند اساساً فقه متعلق به گذشته است و زمان به کار بردنش به سر آمده است. اما حرف من این است حتی همین فقه به زعم اینان تاریخ گذشته نیز دست بالا یک سیستم حقوقی را به ما عرضه می کند و نمی توان یک سیستم حقوقی را- چه متعلق به گذشته باشد و چه مدرن- مستمسک در نوردیدن مرزهای اخلاق قرار داد.

کار پاکان را قیاس از خود نگیر
گرچه آید در نوشتن شیر شیر

گرچه رفتار افتخاری حتی در حدی که از شهروندان عادی انتظار می رود هم نبود و تنها لفظی که می توانم برایش به کار برم «خوش رقصی»ای است که به هیچ روی قابل تأویل و توجیه نیست.

این دهان بستی دهانی باز شد
تا خورنده ی لقمه های راز شد
لب فرو بند از طعام و از شراب
سوی خان آسمانی کن شتاب
گر تو این انبان ز نان خالی کنی
پر ز گوهرهای اجلالی کنی
طفل جان از شیر شیطان باز کن
بعد از آنش با ملک انباز کن
چند خوردی چرب و شیرین از طعام
امتحان کن چند روزی در صیام
چند شبها خواب را گشتی اسیر
یک شبی بیدار شو دولت بگیر

(شعر از مولانا جلال الدین رومی و آواز از استاد محمد رضا شجریان است. این آواز را می توانید از اینجا دانلود کنید)

دیدن این دو ویدئو که حوادثی را که در فاصله چند روز اخیر رخ داده اند به تصویر می کشند به شدت من را تکان داد یا بهتر است بگویم ترساند. ویدئوی نخست مربوط به فحاشی های شرم آور و زننده طرفداران پرسپولیس نسبت به ترکهای آذربایجان است و ویدئوی دوم نیز قسمتی ازتظاهراتی را نشان می دهد که یک شنبه گذشته در تبریز رخ داد و در آن برخی از طرفداران خشمگین تیم تراکتور سازی که از برخورد تبعیض آمیز و ناعادلانه فدراسیون در محرومیت دو جلسه ای تیم محبوبشان از بازی های خانگی به خشم آمده بودند،‌ شعارهایی را بر زبان می آورند که به جای اینکه حول احقاق حقوق اساسی ترکان ایران و اعتراض به رفتار دوگانه و تبعیض آمیز حاکمیت متمرکز باشد قوم فارس را هدف گرفته است. (دلیل اینکه گفتم «بعضی» این بود که در ویدئوهای دیگری که از این تظاهرات دیدم چنین شعارهای سخیف و نامناسبی به گوش نمی رسید.) شاید برخی بگویند که نه این طرفداران پرسپولیسی نماینده قوم فارس هستند و نه تبریزی هایی که در این ویدئو می بینیم نماینده قوم ترک و اصولا فرهنگ کسانی که در ایران به استادیوم می روند پایین تر از آن است که بتوان آنها را جدی گرفت. این حرف،‌ حرف درستی است و اتفاقا همین نگرانی من را صد چندان می کند چرا که نشان می دهد کلیشه های قومیتی میان طبقات پایین جامعه ایرانی بسیار قدرتمند است و تجربه تاریخی نشان داده که سیاستمداران عوامگرا بیشترین استفاده را از این طبقات برده اند و با اندکی دقت می توان دید که چنین سیاستمداران عوام فریبی در میان قومیتهای ایرانی کم نیستند. مضاف بر این این فریادها نشانه هایی هستند از وجود کلیشه های قومیتی بین مردم ایران، کلیشه هایی که شاید به فریادهای این چنینی منتهی نشوند ولی نمود عینی شان را می توان در زندگی روزمره تمامی طبقات اجتماعی کم و بیش مشاهده کرد.

از لحاظ جامعه شناسی ناسیونالیسم پدیده ای مخصوص جوامع مدرن است. چرا که در جوامع مدرن به دلیل آسان بودن مهاجرت و سیال بودن جمعیت های انسانی هویت های پیش مدرنی مانند روستا و قبیله رنگ می بازند و لاجرم هویت بزرگتری- به نام ملت- جایگزین آنها می شود. در جوامعی که در گذر از سنت به مدرنیته از ساختاری تکثرگرا و {شبه}دموکراتیک برخوردارند و جامعه مدنی قدرتمندی دارند چنین هویت جایگزینی بر مبنای برابری در برابر قانون و «شهروند بودن» شکل می گیرد بدین معنا که افراد ساکن در یک کشور- مستقل از نژاد و زبان و محل تولدشان-و صرفا به اعتبار شهروند بودنشان جزو «ملت» محسوب می شوند. (شاید مشهورترین و موفق ترین این مدلها مدل بریتانیا و امریکا باشد.) حال اینکه در جوامع استبدادی و تمامیت خواه این هویت جایگزین رنگ و بوی نژادی به خود می گیرد و تعلق داشتن به یک گروه زبانی، قومیتی یا مذهبی خاص مبنای پذیرفته شدن فرد در نظم جدید می شود،‌ در این میان افراد و گروههایی که در این چارچوب «غیر خودی» محسوب می شوند اما از بد زمانه در قلمرو سرزمینی این «ملیت» فوم-محور قرار گرفته اند در بهترین حالت به حاشیه رانده می شوند. (این دقیقا همان اتفاقی بود که در ملت سازی اجباری رضاشاه در ایران و آتاتورک در ترکیه افتاد و قومیتهای غیر فارس زبان در ایران و کردها در ترکیه به حاشیه رانده شدند و حتی وجودشان نیز در معرض انکار حاکمان مستبد و روشنفکران طرفدار و توجیه گر سیستم استبدادی موجود قرار گرفت.) در این میان گروههای به حاشیه رانده شده نیز آرام نمی نشینند و در برابر هویت جدیدی که منکر اصالت شان می شود دست به تولید ناسیونالیسمی تدافعی می زنند؛ این ناسیونالیسمِ عکس العملی اغلب به اندازه ناسیونالیسم حاکم قوم-محور است و به دنبال هویت بخشیدن به آن گروه قومی خاص و نفی قومیتها و نژادهای دیگر است.

در تاریخ معاصر جهان ناسیونالیسم قوم-محور همواره نتایج فاجعه باری را به دنبال داشته است. هیچ کدام از ما جنگهای خونین یوگسلاوی سابق در دهه نود میلادی را از یاد نبرده ایم؛ خشمی که سالها و دهه ها زیر پوست جامعه چندنژادی یوگسلاوی سابق پنهان شده بود با اندک جرقه ای به چنان انفجاری منجر شد که کمتر کسی از اثرات سوء آن در امان ماند. اما سیاهه فجایع این ناسیونالیسم نژاد-محور تنها به یوگسلاوی محدود نمی شود و این طاعون قرن بیستم ملتهای زیادی را به خاک مذلت نشانده است.

بدون شک متوقف کردن واصلاح روندهای اجتماعی که در نتیجه سیاست های رژیم گذشته و کنونی به وجود آمده اند آسان نیست و چه بسا چندین نسل به طول بینجامد. اما این امر نباید سبب شود که دست روی دست بگذاریم و سقوط کشورمان به گودال درگیری های قومی را نظاره گر باشیم. شاید قانع کردن کسانی که در دهه دوم قرن بیست و یکم همچنان در توهم نژاد برتر بودن به سر می برند شدنی نباشد، اما بر روشنفکران مرکزنشینی که به چنین افسانه هایی باور ندارند و انسان را بماهوانسان- و مستقل از نژاد و زبان و مذهبش- ارج می نهند لازم است که از گفتمان «نژاد-محور» که نود سال است بر تعریف هویت ایرانی سایه افکنده است عبور کنند و ملیت ایرانی را بر مبنای مجموعه ای متکثر و دارای حقوق یکسان بپذیرند و با صراحت بیشتری به دفاع از مطالبات اقوام ایرانی- مانند حق تحصیل زبان مادری و تمرکز زدایی سیستم سیاسی- بپردازند. (در این میان نقش رهبران جنبش سبز برای کوتاه کردن دیوار بی اعتمادی بین مرکزنشینان و اقوام بسیار کلیدی است.) روشنفکران قومیتهای ایرانی نیز باید از ناسیونالیسم های تدافعی ترک-محور، کرد-محور، عرب-محور و …. که در مقابله با ناسیونالیسم فارس-محور مرکز شکل گرفته فاصله بگیرند و گفتمان خود را به چارچوب حقوق بشر-محور نزدیک کنند و به خصوص با موج «ضد فارس»ی که مع الاسف در ویدئوی دوم می بینیم و بین برخی قومیتها گسترده شده با صراحت و شفافیت بیشتری برخورد کنند.

کوتاه سخن اینکه مردم ایران- از هر نژاد و قوم و زبان و مذهبی که باشند- دشمنی جز استبداد ندارند و ناسیونالیسم قوم-محور و تبعیض های ناشی از آن نیز یکی از عوارض نامبارک مدرن سازی فرمایشی بدون شکل گرفتن و تعمیق نهادهای دموکراتیک و جامعه مدنی است و تا زمانی که ناسیونالیسم شهروند-محور (که مبتنی بر تلقی دموکراتیک از جامعه و حکومت است) غالب نشود نمی توان به استقرار دموکراسی و رفع تبعیض چندان امیدوار بود.

ویدئوی اول مستند یک ساعته نشنال جئوگرافی (National Geography) درباره این بهشت کارگران دنیاست، لیزا لینگ خبرنگار امریکایی با جا زدن خود به عنوان عضوی از تیم پزشکی یک جراح چشم مشهور به این کشور رؤیایی سفر می کند و دیده هایش را با دوربین کوچکی که پنهانی با خود به همراه برده به تصویر می کشد. گذشته از میزان غیر قابل باور فقر و فلاکتی که مردم کره شمالی به آن دچارند، آنچه بیش از هر چیز در این مستند جلب توجه می کند وسعت و عمق شستشوی مغزی شهروندان کره شمالی است. در حالی که سیاست های حزب حاکم کشور را به چنان فلاکتی انداخته که در نتیجه اش هزاران نفر به دلیل فقدان پایه ای ترین فناوریهای پزشکی بینایی شان را از دست داده اند، نابینایانی که به واسطه عمل انسان دوستانه این پزشک نپالی بینایی شان را به دست می آورند نخستین کاری که می کنند تعظیم در برابر تمثال «رهبر معظم» و تشکر از اوست، همان رهبر معظمی که در حقیقت مسؤول تمام بدبختیهای شان است. در همین مستند پیرزن سالخورده ای را نشان می دهد که به خاطر آب مروارید نابینا شده است و در جواب خبرنگار که از او می پرسد چرا می خواهد بینایی اش را به دست آورد می گوید که «می خواهد یک بار دیگر چهره رهبر انقلاب را ببیند».

ویدئوی دوم هم مستندی است درباره کره شمالی که در دهه نود ساخته شده است که باز در نوع خودش جالب است؛ مثلا نشان می دهد که مردم کره شمالی صبحها با صدای آژیر بیدارباش از خواب بیدار می شوند. در این مستند چیزهای جالبی در باب داستان سرایی ها- و به قول خودمان معجزات و کراماتی- که به رهبر پیشین و فعلی کره شمالی نسبت می دهند بیان می شود. فکر می کنم بیشتر خوانندگان بدانند که وقتی کیم ایل سونگ از دنیا رفت خبرگزاری رسمی کره شمالی اعلام کرد که او نمرده بلکه به خورشید پیوسته است (در این مستند قسمتی از برنامه تلویزیون دولتی کره شمالی که در آن این ادعا مطرح می شود آورده شده است.) اما نکته جالبتر کرامتی است که به کیم جونگ ایل- پسر کیم ایل سونگ و رهبر فعلی کره شمالی- نسبت می دهند و آن به زمان تولد این اعجوبه هزاره دوم! برمی گردد؛ گویا چنین نقل شده روزی که این رهبر فرزانه در کلبه محقر کوهستانی ای به دنیا می آمده است سربازانی که در آن اطراف بوده اند احساس می کنند که اتفاق خارق العاده ای در حال وقوع است و جمله ای را روی تنه درختی که در آن نزدیکیها بوده حک می کنند، پس از چندی این درخت به زیارتگاه مردم «رهبر دوست» کره شمالی تبدیل می شود تا اینکه گذر چند دانشمند ژاپنی به این زیارتگاه می افتد که از بد حادثه گیاه شناسی هم در بین شان حضور داشته است. آن گیاه شناس با بررسی درخت متوجه می شود که آن درخت نمی توانسته در پنجاه سال پیش از آن- که آن داستان ادعایی رخ داده- وجود داشته باشد چه رسد به اینکه کسی بخواهد روی تنه آن شعاری بنویسد. با مطرح شدن این شبهه راهنمایان همراه این گروه ژاپنی دست و پایشان را گم می کنند. گویا پس از این حادثه درخت مزبور را قطع کردند و دیگر بعد از آن کسی را به این زیارتگاه راه ندادند. (جالب اینجاست که عده ای در اصالت تولد کیم جونگ ایل در آن منطقه کوهستانی تردید دارند و گمان شان بر این است که او در یک اردوگاه نظامی در اتحاد جماهیر شوروی به دنیا آمده است.)

این دو ویدئو هم مربوط به مستند بی.بی.سی. درباره زندگی عادی در کره شمالی است. از نکات جالبی که در این دو ویدئو می توان دید سیستم آموزش کره شمالی است که در آن قسمت عمده ای از وقت دانش آموزان را صرف آموزش مزخرفاتی در باب اهمیت و قدرت های ماوراء طبیعی رهبر معظم می کنند و دانش آموزان مجبورند ساعتها برای شرکت در برنامه های عمومی که در مناسبتهای انقلابی اجرا می شود تمرین کنند. اما شاید جالب ترین نکته این مستند ۲۰ دقیقه ای رادیوهای مدار بسته آپارتمان های پیونگ یانگ باشد که قایل خاموش کردن نیستند و فقط می توان صدایشان را کم کرد، صحنه ای که من را بی اختیار به یاد کتاب ۱۹۸۴ انداخت!

در این بهشت کارگران با هر نوع مخالفت و دگراندیشی سیاسی با شدیدترین نحو ممکن برخورد می شود. نکته مهمی که کره شمالی را از بسیاری از دیکتاتوری های دیگر متمایز می کند این است که در این کشور این فقط دگر اندیشان نیستند که مجازات می شوند بلکه تمامی اعضای خانواده آنان تا سه نسل مجازات می شوند و این مجازات شامل اقامت در اردوگاههای کار اجباری می شود، اردوگاههایی که ساکنانش مردگان متحرکی هستند که قرار نیست هیچ وقت از آنجا خارج شوند از این رو بر خلاف شهروندان عادی کره شمالی حتی مورد تعلیمات ایده ئولوژیک نیز قرار نمی گیرند و تنها مهارت های پایه ای مانند خواندن و نوشتن را به آنها می آموزند به گونه ای که کسانی که در این اردوگاهها به دنیا آمده اند حتی نمی دانند کیم ایل سونگ و کیم جونگ ایل چه کسانی هستند. چند وقت پیش گزارشی را در نیویورک تایمز خواندم که در باره شین دونگ هیوک (Dong-hyuk Shin)، یکی از کسانی که از کمپ شماره ۱۴- یکی از مخوف ترین اردوگاه های کار اجباری کره شمالی- گریخته بود. ویدئوی زیر سخنرانی همین فرد در یک مجمع حقوق بشری است، جالب است بدانید که او در کمپ شماره ۱۴ به دنیا آمده است و جرمش هم این بوده که گویا پدر بزرگ اش در جنگ کره با جنوبی ها همکاری می کرده است.  فرار او نه برای به دست آوردن چیزهایی مثل آزادی بلکه صرفا برای این بوده که بتواند غذای کافی بخورد و از کتک خوردنهای پیاپی درون کمپ رهایی پیدا کند. نکته تکان دهنده داستان اینجاست که او بزرگترین شوک زندگی اش را زمانی می داند که با موفقیت از کمپ گریخته و به یکی از روستاهای اطراف کمپ پناه برده است و آنجا مشاهده کرده که مردم- شهروندان عادی کره شمالی- می توانند لباسهای با رنگهای مختلف بپوشند و آزادانه تردد کنند و هر غذایی که بخواهند بخرند. به عبارت دیگر وضعیت اردوگاههای کار اجباری چندان اسفبار است که زندگی شهروندان عادی کره شمالی در مقایسه با آن به بهشتی رؤیایی شباهت دارد.

مستند پایانی که در این نوشتار معرفی می شود در باره فعالیتهای تبلیغاتی دولت کره شمالی است. گویا این نوابغ با همکاری یک شارلاتان اسپانیایی به نام آلخاندرو د بنوس گروهی به نام انجمن دوستی کره راه انداخته اند که هدفش آشنا کردن مردم کشورهای دیگر با کره شمالی است. (تنها سایت رسمی دولت کره شمالی را که به زبان انگلیسی است همین انجمن اداره می کند.) این انجمن چند بار در سال تورهای ۲۰ نفره ای را به مقصد کره شمالی برگزار می کند که مشتریانش بیشتر چپ های افراطی و ضد امپریالیسم کشورهای غربی هستند. این مستند در باره یکی از همین تورهاست که در آن خبرنگار ای.بی.سی. نیز با این گروه همراه می شود. این تور دوازده روزه پر است از صحنه سازی های نخ نما شده ای که برای کسانی که در کشورهایی با رژیم های ایده ئولوژیک زندگی کرده اند آشناست. یک از افراد حاضر در تور که از ساکنان شوروی سابق است مرتب به مقایسه بین کره شمالی و شوروی سابق می پردازد و صحت و اصالت اطلاعات ارائه شده را مورد تردید قرار می دهد. جالب است که بیشتر حاضران در این گروه به تدریج نسبت به صحت تصاویر ارائه شده دچار تردید می شوند و در پایان تور نیز اتفاقات جالبی برای خبرنگار امریکایی گروه می افتد که دیدنش خالی از لطف نیست.

و این هم بهارانه ای از حمیرا که گرچه قدیمی است با حال و روز امروز ما تناسب غریبی دارد.

و این هم ترانه شاد «نوروز» از شکیلا

و این هم چند بهاریه به ترکی!

درست است که گروهی از قبایل آریایی در هزاره نخست یا دوم پیش از میلاد پا بر فلات ایران گذاردند و به مرور زمان توانستند از لحاظ سیاسی و فرهنگی بر ساکنان بومی فلات ایران غالب شوند و زبان فارسی امروز ریشه در زبان آن مهاجران دارد،‌ ولی نباید یادمان برود که ساکنان بومی سرزمین ایران نیز به محض ورود آریایی ها به یکباره از میان نرفتند بلکه با این مهاجران جدید درآمیختند. در حقیقت چنین آمیختگی نژادی و فرهنگی ای در موجهای بعدی مهاجرت به ایران مانند حمله اعراب، مهاجرت ترکها و حمله مغول نیز اتفاق افتاد و فرهنگ و نژاد ساکنان کنونی ایران زمین حاصل امتزاجات  نژادی و فرهنگی ای است که بارها در تاریخ این سرزمین روی داده است. این- چه خوشایند ما باشد و چه نباشد- یک واقعیت تاریخی است و نمی توان نژاد و هویت ایرانی را بدون در نظر گرفتن آن به درستی تعریف و تحلیل کرد.

ایراد اساسی طرز تفکر این دوستان این است که جنبه های مختلف فرهنگ و هویت ایرانی را نه بر مبنای فضایل و ارزشهای انسانی جهانشمول بلکه بر مبنای نزدیکی و دوری شان از این هویت خیالی خودساخته ارزشگذاری می کند،‌ هر آنچه را که بدان نزدیک باشد تا سر حد پرستش نیکو می دارد و هر آنچه را که از آن دور باشد زشت و پلید می شمرد و نظام ارزش ای را شکل می دهد که مبنای خوب بودن در آن «آریایی بودن» است، چنین تفکری- گذشته از اثرات ویرانگری که بر عرصه اندیشه دارد و در خوشبینانه ترین حالت سبب نوعی سطحی نگری می شود- در عرصه اجتماعی به نژادپرستی منتهی می شود چرا که خوب و بد بودن افراد نیز از دیدگاه این دوستان در چارچوب همین نظام ارزشی تعریف می شود.

یکی از نمودهای عینی این نظام ارزشی «اسلام ستیزی» است. اصولاً هر فرد حق دارد که به اسلام- به عنوان یک آیین- باور نداشته باشد و اصول و احکام آن را نقد کند. ولی مخالفت این «آریایی پرستان» با اسلام ارتباطی با محتوای آن ندارد،‌ بلکه بدین سبب است که اسلام دینی عربی است که بر مردم پاکنژاد و آریایی ایران تحمیل شده است. جالب است که همین دوستان چنان تصویر رمانتیکی از آیین زرتشتی ارائه می دهند که با واقعیت فرسنگها فاصله دارد و از نظام طبقاتی و «کاستی» وحشتناکی که آیین زرتشتی قرنها توجیه گر آن بوده هیچ نمی گویند. درست است که تمام آیینها- از جمله اسلام و زرتشتیگری- دارای مزایا و معایبی هستند که شایسته است توسط اندیشمندان و دین شناسان مورد بحث و بررسی قرار گیرند،‌ ولی اینکه اسلام را به دلیل «سامی» و «عربی» بودن بد مطلق بدانیم و زرتشتیگری را به دلیل «ایرانی» بودن و آریایی بودن بستاییم نمی تواند جز ناشی از سطحی نگری باشد.

نمود عملی دیگری این تفکر را می توان در تحقیر اقوام ایرانی غیر فارس مانند اعراب و ترکان دید،‌ از دید این جماعت گناه ایرانیان ترک و عرب و ترکمن «آریایی» نبودن شان است،‌ گناهی که سبب می شود آنان «کمتر» ایرانی باشند و به عنوان ستون پنجم همسایگان پست نژادِ این پاکنژادان آریایی نگریسته شوند. چنین نگرشی در کشور کثیرالمله ای مانند ایران بسیار خطرناک است، چرا که اگر غلبه یابد می تواند خطر جنگ داخلی و یا حتی تجزیه ایران را در پی داشته باشد.

خلاصه کلام اینکه مفکوره آریایی بودن مردم ایران زمین در سالهای پایانی دهه ۱۹۳۰ میلادی توسط هیتلر و اطرافیانش برای اهداف کاملاً سیاسی- و برای توجیه هم پیمانی با پادشاهی ایران در جنگ جهانی دوم- جعل شد و از هیچ پایه علمی و تاریخی برخوردار نیست. به نظر می رسد وقت آن رسیده باشد که نخبگان و روشنفکران ایرانی تکلیفشان را با این نظریه خیالی روشن کنند و از آسیب هایی که از این رهگذر ممکن است متوجه امنیت ملی و تمامیت ارضی سرزمین ایران شود جلوگیری کنند.

اما در دربی دیروز که از قضا برنده هم داشت حکایت به گونه دیگری بود. در اینترنت که می چرخیدی خبری از آن کری خواندن های سالهای پیش نبود؛ در میان نزدیک به ۴۰۰ دوستی که در فیسبوک دارم که دست کم نصف شان پرسپولیسی هستند فقط یک نفر را دیدم که بعد از دربی «قرمزته» را بر پروفایلش قرار دهد. تو گویی شوق آزادی چنان بچه ها را «بزرگ» و دلهایشان را سودایی کرده که جز به آن نه به چیز دیگری فکر می کنند و نه به چیز دیگری راضی می شوند، قرمز و آبی در هم آمیخته اند و جملگی «سبز» شده اند، سبزی که بدون شک از آن زندگی خواهد رویید. بچه ها بزرگی تان و بزرگی مان مبارک، به امید آن روزی که همگی- قرمز و آبی- شاهد به آغوش کشیدن شاهد آزادی در عید عاشقان مان باشیم.

امروز گرد هم آمده ایم تا یاد مرحوم آیت الله منتظری را گرامی بداریم،‌ بزرگمردی که به جرأت می توان گفت ملتی را داغدار کرده است. در طول عمر تک تک ماها بوده اند شخصیتهای مشهوری که به دیار باقی شناخته اند و هر کدام با درگذشت شان گروه یا گروههای خاصی را عزادار و غمین کرده اند. اما کمتر دیده ایم که شخصیتی که درگذشتش مانند آیت الله منتظری «همه» را داغدار کند. روز درگذشت آقای منتظری به جرأت روز عزای ملی به معنای واقعی کلمه بود و افرادی از نحله های فکری و عقیدتی مختلف بر روان پاکش درودها فرستادند و در فقدانش مرثیه ها سر دادند،‌ منتظری مرجعی شیعی بود ولی در آن روز از که از بین ما رفت شیعه و سنی و مسیحی و یهودی و زرتشتی و بهایی و مارکسیست و بیدین در رثایش گریستند. به جرأت می توان گفت که منتظری فصل مشترک تمام ارزشهای انسانی و عصاره های نیکی های این ملت بود. در شهر قم مراجع مختلفی دار فانی را ودا گفته اند- که چه بسا جز مقلدین آنها و برخی روحانیون کسی خبرش را هم نشنیده است- ولی تشییع جنازه میلیونی او در قم نه تاکنون سابقه داشته و نه شاید تا دهه ها و قرنها لاحقه ای هم  داشته باشد. امروز نیز نام و یاد این بزرگمرد ما را گرد هم آورده است و احساس دِینی که به عنوان یک ملت نسبت به او داریم. بار این وظیفه بر دوش ما ایرانیان خارج از کشور بسی سنگین تر است چرا که با نهایت تأسف درون ایران کسی اجازه آن را نمی یابد که یاد او را گرامی دارند.  سؤالی که مطرح می شود این است که فرق منتظری با بقیه چیست؟ مردم ما چه در منتظری دیده اند که در دیگران ندیده اند؟ در این گفتار کوتاه تلاش می کنیم برای این پرسش جوابی درخور بیابیم.

به جرأت می توان گفت منتظری شخصیتی چند بعدی و چند وجهی بود و از کنار هم قرار گرفتن این وجوه و نحوه تکامل و تطور آنهاست که منتظری،‌ منتظری شده است،‌ از این رو نمی توان در پاسخ به سؤال فوق تنها بر یک جنبه از جنبه های متعدد شخصیتی او متمرکز شد. با این حال هیچ مُرکّبی را نمی توان بدون بررسی اجزایش شناخت. از این رو در اینجا می کوشم به برخی از این ابعاد شخصیتی بپردازم:

۱- نوآوری در فقه: اگر جوهره اسلام را به عنوان مجموعه ای از باورها و اصول در نظر بگیریم، فقه پلی است میان آن جوهر و زندگی عملی مؤمن،‌ نگاشتی است از آن اصول خدشه ناپذیر بر فضای برداری زندگی فردی و اجتماعی یک مسلمان،‌ هنر و تبحر یک فقیه آن است که ارتباط درستی بین اصول اعتقادی و اخلاقی اسلام و واقعیتهای زندگی فردی و اجتماعی برقرار کند. منتظری فقیه بود و فقیه متبحری هم بود. مسلما یکی از جنبه های برجسته شخصیت این بزرگمرد نظریات جدیدی است که در فقه اسلامی مطرح کرده است. نظراتی که از یک سو از نفس سلیم و انسان گرای او منشأ گرفته اند و از دیگر سو نشان از قدرت درک بالای او نسبت به شرایط اجتماعی دارند. در واقع شاید بتوان گفت وظیفه اصلی فقیه «مصداق شناسی» است که عبارت است از انطباق مسائل روزمره در زندگی فردی و اجتماعی باورمندان با احکام و مفاهیم کلی و خدشه ناپذیر شرع و آیت الله منتظری از این منظر «مصداق شناس» خبره ای بود. گرچه مفهوم حقوق فطری و تغییرناپذیر برای انسان پیشینه طولانی در تاریخ اندیشه اسلامی دارد،‌ مرحوم منتظری از معدود فقیهان مسلمان است که رساله ای در باب حقوق انسان تدوین کرده است.

در اینجا بد نیست به تعدادی از نظرات فقهی مرحوم منتظری اشاره کنیم:

- لزوم بهره مندی بهاییان از حقوق شهروندی. (متن سؤال و جواب شرعی در پایگاه اینترنتی معظم له).

- جبران کاهش ارزش پول کاغذی به سبب تورم شامل حکم ربا نمی شود. (رساله استفتائات،‌ج ۳،‌ ص ۱۹۸، مسأله ۳۲۶۸).

- جواز مصافحه با زنان غیر مسلمان و زنان مسلمان نامحرمی که عدم مصافحه را بی احترامی به خود می دانند. (کتاب دیدگاهها،‌ج۱، ص ۵۷۲).

- جواز شبیه سازی انسان و تحقیقات سلول بنیادی: (دیدگاهها،‌ ج ۲،  ص ۳۶).

- به فتوای منتظری آمر و متصدی و مباشر اعترافات و مصاحبه‌های ساختگی تلویزیونی – با زور و شکنجه و تهدید – گناهکار و مجرمند و شرعا و قانونا مستحق تعزیر خواهند بود. (مکاتبات دکتر کدیور با آیت الله منتظری)

-  جاری ندانستن مجازات اعدام برای کسی که از اسلام خارج می شود (رساله استفتائات. ج۳- ص ۴۷۵-۴۷۸): آیت الله منتظری به این مساله در چندین جا اشاره کرده از جمله در رساله استفتائات،‌ج۳،‌ص ۴۷۵-۴۷۸،‌ حکومت دینی و حقوق انسان ص ۱۳۰)

حضرت آیت‌الله منتظری بر خلاف تصور رایج، فقیهی سنتی بود و از پایگاه فقه سنتی از حقوق شهروندی، حقوق انسان و … دفاع می‌کرد. اگر دقت کرده باشید ایشان فتاوی به اصطلاح شاذ بسیار کم دارند و آنچه که فتوی ایشان است در اکثر موارد با نظر جمهور علما منافات بنیادی ندارد. این را از این باب گفتم که مشخص شود نظرات فقهی نوگرایانه ای که از سوی ایشان مطرح شده  خاستگاه سنتی دارد و اتفاقا ارزششان هم در همین است چرا که بر مبنای همان اصول و تفکر فقهی استخراج شده اند که فقهای سنتی از آن استفاده می کنند. این امر سبب می شود پذیرش چنین نظراتی برای روحانیون و باورمندان سنتی تر آسان تر باشد. از دیگر سو این امر نشان می دهد که آن مرحوم – مانند خیلی ها- ادای روشنفکر بودن در نمی آورد و نظرات پیشرویی که بدانها رسیده بود از ایمان و اعتقاد دینی او نتیجه می شد.

ممکن است عده ای چنین مطرح کنند که با وجود سیستم های حقوقی نوین که علی الظاهر حقوق بشر بیشتر در آنها مراعات می شود این نوآوریهای فقهی بیشتر به چرخاندن لقمه از پشت سر شباهت دارد. اما به نظر می رسد با توجه به واقعیتهای جامعه ایران- که به شدت مذهبی و سنتی است- لازم است که راه حل های درون دینی برای مسائل اجتماعی و حقوقی امروز مطرح شود، در صورت نبود چنین راه حل هایی باورمندان یا از عرصه نوین اجتماعی حذف می شوند و یا به تقابل به آن بر می خیزند. از این منظر کار فقهایی نوگرایی چون منتظری در آشتی دادن طیف های سنتی جامعه با مدرنیته بسیار ارزشمند و حیاتی است.

بسیاری به آیت الله منتظری از این بابت که معتقد به نظریه ولایت فقیه بوده و نقش مهمی در وارد کردن و تثبیت آن در نظام سیاسی برآمده از انقلاب داشته است خرده می گیرند. درست است که نظام ولایت فقیه ممکن است- در مقایسه با نظام های مبتنی بر لیبرال دموکراسی و حتی نظام اسلامی مبتنی بر شورا- از چندان جذابیتی برخوردار نباشد- به ویژه برای کسانی که به کل قائل به جدایی دین از دولت باشند-،‌ با این حال باید در نظر داشت که نظریه سیاسی ولایت فقیه- که برای اولین بار توسط ملا احمد نراقی در قرن ۱۳ هجری قمری مطرح شد- در تفکر فقهی شیعه نظریه مترقی ای بوده و در برابر نظریه انفعالی «تقیه و انتظار» مطرح شده است. شاید بسیاری در این جمع ندانند که مخالفت بسیاری از مراجع و فقهای سنتی با نظریه ولایت فقیه از باب تجویز دموکراسی یا مذمت دخالت دین در سیاست نیست بلکه از دید این حضرات هر حکومتی در دوران غیبت- مستقل از اینکه عادل باشد یا ظالم، دینی باشد یا ضد دینی،‌ دموکراتیک باشد یا استبدادی- نامشروع است. فقط چند سالی است که متفکرانی چون آیت الله مهدی حائری یزدی- فرزند شیخ عبدالکریم حائری یزدی بنیانگذار حوزه علمیه قم- و محسن کدیور نظریات پیشروتری را مطرح کرده اند که قرابت بیشتری با نظریه شورا- و دموکراسی- دارد.

نکته دیگری که باید در نظر داشت تحولاتی است که به مرور زمان در آراء مرحوم منتظری در باب ولایت فقیه ایجاد شده است. ایشان در دوران جوانی- که شاگرد مرحوم آیت الله بروجردی بودند- به ولایت فقیه مبتنی بر نصب معتقد بود در حالیکه در نظرات اخیرش که در کتاب «مبانی فقهی حکومت اسلامی» منعکس شده ولی فقیه منتخب مردم است و وارد شؤون اجرایی و تقنینی و قضایی نمی شود و بیشتر نقش یک ناظر و متعادل کننده را بازی می کند. این نظر به کلی با ولایت فقیه مورد نظر آیت الله خمینی- و بالاخض نظام سیاسی امروز ایران- تفاوت اساسی دارد.

۲- سیره عملی: درست است که کارهای منتظری در فقه بسیار ارزشمند است ولی بدون شک آنچه منتظری را از بقیه فقهای نوگرا متمایز می کند مسیر منحصر بفردی است که در زندگی اجتماعی و سیاسی خود طی کرده است- مسیری که به نوبه خود از صداقت و سلامت نفس آن مرحوم حکایت می کند. در نظر داشته باشید که باور بسیاری از افراد به ارزشهایی مانند حقوق بشر و دموکراسی در حد تئوری باقی می ماند و وقتی پای عمل به میان می آید بسیاری در این آزمون رفوزه می شوند. در میان فقیهان و اندیشمندان اسلامی بوده اند و هستند کسانی که نظریه های پیشروی در زمینه هایی مانند دموکراسی و حقوق بشر را طرح کرده اند،‌ ولی بیشتر این افراد در موقعیتی قرار نگرفته اند که پایبندی عملی شان به این نظریات را اثبات کنند و چه بسا وقتی در مصدر امور قرار گرفته اند با اعمالشان روی دیکتاتورهای بزرگ تاریخ را سفید کرده اند.  به جرأت می توان گفت که مردان بزرگ را نه با حرف بلکه با عمل می سنجند و شاید رمز محبوبیت و جاودانگی مرحوم منتظری در همین پایبندی عملی به ارزشهای دموکراتیک و حقوق بشر باشد. یادمان باشد که آیت الله منتظری در دورانی که هنوز حرف و حدیث در موردش فراوان است- یعنی دهه اول انقلاب که بسیاری از کسانی که در آن روزها در مصدر امور بوده اند از پرونده قابل دفاعی در حیطه حقوق بشر برخوردار نیستند- فرد دوم در سلسله مراتب قدرت در جمهوری اسلامی بود،‌ با این حال در همان دوران- که برخی ها سیاهش می خوانند- نیز قدرت سبب نشد تا دامانش تر شود و همواره – در حد تشخیص و توانایی اش- پشتیبان ستمدیدگان بود. بسیاری از کسان که در سالهای دهه ۶۰ در زندانهای جمهوری اسلامی بوده اند و هنوز نیز در قید حیات هستند از منش بزرگوارانه آیت الله منتظری و نمایندگانشان در زندانهای آن روزها سخن ها گفته اند، بگذریم از بسیاری کسان که با دخالت مستقیم او از اعدام های دهه ۶۰ جان سالم بدر برده اند.  و باز همه نیک می دانیم که چگونه اعدام فله ای زندانیان چپ و مجاهدین خلق در سال ۶۷ سبب شد آن برخورد نهایی بین آیت اله منتظری و دیگر سران انقلاب رخ دهد و منتظری در یک قدمی ولایت مطلقه به خاطر باورهایش به آن پشت پا بزند. درباره موضع‌گیری ایشان در برابر قتلهای فله‌ای دهه شصت، خوب است به این نکته نیز اشاره شود که عمده کسانی که با موضع‌گیری ایشان از این مجازات وحشیانه گریختند، اعضای همان گروهی بودند (مجاهدین خلق) که فرزند ایشان را به شهادت رساندند. یعنی ایثار در بالاترین حد ممکن. اگر کس دیگری بود، چه بسا که آتش انتقام آنقدر در وجودش زبانه می‌کشید که نه تنها دم برنمی‌آورد بلکه موجبات خوشحالی‌اش نیز فراهم می‌آمد.

در اینجا بد نیست به فرازهایی از نامه مشهور آیت الله منتظری به آیت الله خمینی پس از عزل از قائم مقامی رهبری اشاره کنیم:

آیا می‌دانید در زندان‌های جمهوری اسلامی به نام اسلام جنایاتی شده که هرگز نظیر آن در رژیم منحوس نشده‌است ؟ آیا می‌دانید از بس دزدی و اختلاس مخصوصاً با لباس پاسدار و کمیته زیاد شده مردم احساس امنیت جانی نمی‌کنند ؟ آیا می‌دانید در جمهوری اسلامی بر خلاف آنچه در فقه خواندیم نه جان مسلمان محترم است نه مال او و افراد شورای عالی قضایی از ترس یکدیگر و یا ترس از تلفن‌های مقامات و یا جوسازی‌های غلط بر این همه خلاف شرعی‌ها به وسیلهٔ سکوت صحه می‌گذارند . آیا می‌دانید در داخل زندان‌ها جنایت می‌شود و شورای عالی قضایی که وظیفه دارد ، یا نمی‌داند و یا جرأت اقدام ندارد؟

این پایبندی عملی مرحوم منتظری به ارزشهایی که بدانها باور داشت به مفهوم دگم و بسته بودن دایره تفکری ایشان نبو،‌ اتفاقا مرحوم منتظری از سنخ آدمهایی بود که آن قدر شجاعت داشت که به اشتباهات فکری و عملی خود اعتراف کند. توجه داشته باشید که هر قدر اعتبار علمی و اجتماعی فرد بالاتر باشد اعتراف به اشتباه دشوارتر و لازمه مناعت طبع بیشتری است. شاید بزرگترین و برجسته ترین نمونه این شجاعت را بتوان در عذرخواهی مرحوم منتظری از ملت ایران و اعتراف او به این مطلب باشد که آنچه او از ولایت فقیه در ذهن داشت این چیزی نبود که امروز اجرا می شود. مورد دیگر اعتراف ایشان به اشتباه بودن گروگان گیری در سفارت امریکا در اظهار نظری در ۱۳ آبان امسال بود.

۳- زندگی شخصی: می گویند درخت هر چه بارش بیشتر باشد افتاده تر است. مرحوم آیت الله منتظری نمونه کاملی از این افتادگی و شکسته نفسی بودند. این صداقت و سلامت نفس در برخوردهای شخصی او با دیگران هویدا بود. زندگی شخصی و لباس او همیشه ساده بود و در برخوردهایش با مردم عادی نیز بسیار خاکی و بی پیرایه بودند. یادمان باشد که مرحوم منتظری تا مدتها فرد دوم در سلسله قدرت جمهوری اسلامی بود با این حال این موقعیت تغییری در رفتار شخصی اش ایجاد نکرد. بر خلاف بسیاری که ادعای مردمی بودنشان گوش فلک را کر می کند ولی «چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند» برای آیت الله منتظری ساده زیستی و مردمی بودن روش زندگی بود نه ژستی سیاسی. او در حالیکه مرجع مسلم و نفر دوم در سلسله قدرت بود نامه هایی را که مردم برایش می نوشتند- و گاها دارای شوخی و توهین و ناسزا هم بود- شخصا مطالعه می کرد و پاسخ می داد. رفتارهای فردی آیت الله منتظری نیز خیلی بی پیرایه بود،‌ همگان به خاطر دارند تألم روحی و سادگی در بیان احساسات آیت‌الله العظمی منتظری را در زمانیکه خبر شهادت فرزندشان به ایشان دادند و ایشان بدون هیچ ریاکاری (که سکه رایج آن دوران بود) برای فرزند برومندشان در برابر دوربین تلویزیون گریستند.

یکی از مهمترین ویژگیهای شخصیتی آن مرحوم سعه صدر و نقدپذیری اش بود. شاید بهترین مثال در این مورد مباحثات و مکاتبات ایشان با دکتر عبدالکریم سروش باشد. پس از اینکه سروش نظریه معروف خود مبنی بر «تجربه نبوی بودن قرآن» را مطرح کرد بسیاری او را تکفیر کردند، ایشان نه تنها چنین نکرد بلکه بر خلاف رفتار اکثر مراجع- که این را کسر شأن خود می دانند- با او وارد مباحثه شد و کوشید به جای چوب تکفیر با زبان استدلال پاسخ او را بدهد.

********

در کنار این ویژگیهای برجسته بدون شک مظلومیت مرحوم منتظری نیز در تاریخ ثبت خواهد شد،‌ بزرگمردی که به مدت دو دهه «شیخ ساده لوح»ی بود که قرار بود «ابتلائات دنیویش» کفاره ساده لوحی اش شود،‌ ابتلائاتی که شامل مقلدان و دوستدارانش نیز می شد و می شود. از این رو منتظری به ويژه برای نسل جوان چهره ای شناخته شده نبود. آنچه در پی آن انتخابات کذایی در ایران رخ داد و موضع گیریهای صریح و شجاعانه مرحوم منتظری در برابر مظالم و فجایعی که رخ داده بود سبب شد مردم و بالاخص جوانان دگر بار منتظری را کشف کنند. مرحوم منتظری بیست سال هزینه آزادگی اش را با ابتلائات دنیوی ای که به ناحق به او تحمیل شده بود پرداخت،‌ ولی آن روزی که از پیش ما رفت با عزت رفت.

*******

آن چه منتظری را منتظری کرد نه فقاهت او بود،‌ نه مواضع سیاسی اش،‌ نه زندگی و منش شخصی اش و نه مظلومیت اش بلکه جمع شدن این عوامل در کنار هم بود،‌ به عبارت دیگر منتظری جمعی بود که از مجموع اجزای تشکیل دهنده اش بزرگتر بود و شاید بتوان گفت از این لحاظ در تاریخ معاصر کشور مان بی همتاست. به عنوان مثال اعتقاد نظری و التزام عملی اش به حقوق بشر بوده که سبب شده دکتر شیرین عبادی او را به حق پدر حقوق بشر ایران بداند.

کوتاه سخن اینکه چه نظرات منتظری را قبول داشته باشیم و چه با آنها مخالف باشیم،‌ منتظری اسوه عملی آن چیزی بود که به آن باور داشت. به جرأت می توان گفت او همه آن چیزی بود که بقیه نبودند واین است آنچه او را از دیگران متمایز می کرد و متمایز می کند. او از جنس افرادی بود که مولانا در موردشان می گوید:

دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر // از دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست

گفتند یافت می نشود جسته ایم ما // گفت آنکه یافت می نشود آنم آرزوست.

روحش شاد،‌ یادش گرامی و راهش پررهرو باد!

اصولاًٍ نیز تفاوت جنبش سبز با جنبش های آزادیخواهانه پیشین در تاریخ ایران این است که در آن هیچ شخص و چهره ای مقدس نیست و می توان همه- حتی رهبران جنبش- را نیز نقد کرد؛ از این رو گمان نمی کنم  مرحوم آیت الله منتظری یا هر کس دیگری در این میان به بتی مقدس و غیر قابل نقد بدل شود. اما نگرانی اصلی من این است که تجربه دشوار حکومت دینی در سه دهه اخیر سبب شود ما مبارزان این نسل از آن سوی بام بیفتیم و همانگونه که «انقلابی نبودن» و «معتدل بودن» برای نسل پیش از ما کافی بود تا کسی را در لیست سیاه خود جای دهند، برای ما نیز «مذهبی بودن» و «اعتقاد به نوعی از اسلام سیاسی» سبب طرد افراد و شخصیتها- صرف نظر از نکات مثبت شان- گردد. خوشبختانه از آنچه در این چند روز دیده و شنیده و خوانده ام می توانم بگویم که چنین دیدگاهی در اقلیت است اما این نباید سبب شود تا خطر «دین ستیزی» را در فردای به ثمر نشستن جنبش جدی نگرفت.

متأسفانه برخی از انتقاداتی که در مورد آیت الله منتظری مطرح می شود نیز از همین «دین ستیزی» ناشی می شود و از این پیش زمینه ذهنی نشأت می گیرد که اصولاً یک فرد باورمند- و به طریق اولی یک روحانی و مرجع تقلید- نمی تواند دموکرات، آزادی خواه و طرفدار حقوق بشر باشد. اینان می پذیرند که مرحوم آیت الله منتظری انسان بزرگ و آزاده ای بوده ولی نمی توانند بپذیرند که در تاریخ آزادیخواهی این مرز و بوم او یکی از برترین ها بوده است.

برخی بر او خرده می گیرند که چرا تا پایان عمر بر اعتقادش به ولایت فقیه پابرجا مانده و مهمتر اینکه بسیاری قصد ندارند او را بابت نقشی که در تدوین نظریه ولایت فقیه و وارد کردن آن به قانون اساسی ببخشایند. در اینجا توضیح چند نکته ضروری است:

یکی از مهمترین ويژگیهای یک نقد بی طرفانه و منصفانه در نظر گرفتن ظرف زمانی و مکانی رویدادهاست. همانطور که در یکی از نوشته های پیشینم مفصل بدان پرداخته ام، نظریه ولایت فقیه- که در قرن دوازدهم هجری توسط ملا احمد نراقی به وجود آمد- تلاشی بود برای خارج کردن شیعه از انفعال سیاسی ای که از نظریه انتظار ریشه می گرفت و هر حکومتی را- چه عادل و چه جائر- در زمان غیبت نامشروع می دانست. به عبارت دیگر تا پیش از نظریه ولایت فقیه نظریه سیاسی منسجمی در شیعه وجود نداشت؛ شاید بسیاری از شما ندانید که نفی نظریه ولایت فقیه توسط بسیاری از مراجع و روحانیون سنتی نیز از همین انفعال سیاسی نشأت می گیرد و به معنای تآیید و تجویز دموکراسی نیست. این همه را گفتم تا بدینجا برسم که در گفتمان درون دینی حوزه در دهه ۴۰ نظریه ولایت فقیه- نسبت به گزینه های دیگر- نظریه مترقی تری محسوب می شد. شاید تنها نظریه جایگزینی که بعدها مطرح شد و با دموکراسی سازگارتر بود «نظریه وکالت مالکان شخصی مشاع» مرحوم شیخ مهدی حائری يزدی بود. از این رو از منتظری ای که در حوزه های سنتی دهه ۳۰ و ۴۰ درس خوانده و رشد کرده نباید انتظار داشت که معتقد و بیان کننده لیبرال دموکراسی غربی بوده باشد. از این رو صرف اینکه آیت الله منتظری در تدوین و فرموله کردن نظریه ولایت فقیه نقش داشته وی را در جایگاه متهم قرار نمی دهد. افزون بر اینکه نظریه ولایت فقیهی که توسط آیت الله منتظری مطرح شده با «ولایت فقیه» آیت الله خمینی تفاوت هایی دارد و نقش مردم در آن پررنگ تر است. علاوه بر این باید این نکته را در نظر داشت که نظرات آیت الله منتظری در طی این سی سال دچار تغییرات اساسی ای شده است؛ گرچه وی هنوز اصل ولایت فقیه را می پذیرفت ولی آن قدر آن را محدود به اما و اگر کرده بود که با مفهومی که آیت الله خامنه ای در کتاب «حکومت اسلامی»اش مطرح می کند فرسنگها فاصله داشت و نظام برآمده از آن بیشتر به مشروطه سلطنتی شبیه می شود تا نظام ولایت فقیه امروزی در ایران.

من نیز مانند بسیاری از شما یک نظام جمهوری شسته رفته را به نظام مورد نظر آن مرحوم ترجیح می دهم، ولی هیچ وقت نمی توانم به خودم این اجازه را بدهم که فردی را به سبب اعتقاد به چنین نظامی بکوبم و به «استبدادردگی» متهم کنم یا با اینکه کسی او را سردمدار آزادی بخواند مخالفت کنم.

در اینجا توجه به دو نکته بسیار مهم است:

۱- امروز برای ما آسان است که از آسیب های ولایت فقیه و حکومت دینی سخن بگوییم چرا که سی سال آن را زندگی کرده ایم و تبعاتش را با گوشت و پوست و استخوان احساس کرده ایم، اما فراموش نکنیم که در آن سالها ولایت فقیه صرفاً یک نظریه بود و اصلاً معلوم نیست اگر من و شما خواننده عزیز در آن روزها می زیستیم می توانستیم این روزها را پیش بینی کنیم. یادمان نرود که بسیاری که آن روز موافق ولی فقیه بودند امروز در سلک مخالفان آن درآمده اند. منتظری حتی اگر در استقرار نظام و تثبیت ولایت فقیه هم نقش داشته باشد خیلی زودتر از دوستان و همفکرانش به این نتیجه رسید که این آن چیزی نبوده که او می خواسته است و شهامت آن را داشت که نظامی را که دست پرورده خودش بود نقد کند و نظریه ای را که سنگ بنای آن نظام بوده تعدیل نماید.

۲-  داشتن نظام جمهوری شرط لازم برای دموکراسی نیست، کشورهایی مانند انگلستان، سوئد، نروژ، دانمارک و هلند علیرغم اینکه مشروطه سلطنتی هستند از کشورهایی مانند مصر و سوریه و زیمبابوه و برمه که جمهوری هستند دموکراتیک تر هستند. در واقع لازمه استقرار و پایایی مردمسالاری به رسمیت شناختن حقوق بشر و آزادی بیان و عقیده است،‌ اموری که در نظریات فقهی آیت الله منتظری بسیار بدانها توجه شده است و مهمتر اینکه تمام اینها را در قالب یک گفتمان درون دینی مطرح کرده است که می تواند در جامعه به شدت سنتی ایران نقش تعیین کننده ای در همراه کردن طیفهای سنتی با حرکت آزادی خواهی و دموکراسی خواهی داشته باشد. آیا فردی را که چنین مباحثی را در یک چارچوب درون دینی مطرح کرده است نمی توان دست کم یکی از سردمداران آزادیخواهی در ایران به شمار آورد.

***********

برخی به دکتر شیرین عبادی خرده می گیرند که چرا آیت الله منتظری را «پدر حقوق بشر ایران» خوانده است و آیا فردی بهتر از او در این صد و پنجاه سال آزادیخواهی ایران وجود نداشته که وی آیت الله منتظری را بدین نام خوانده است؟ پرسش من از این دوستان  این است که آیت الله منتظری در طول عمرش چه کاری کرده و چه گناهی مرتکب شده که مجوز محروم شدن اش از این عنوان باشد؟ ممکن است گروهی از نقش او در حاکمیت در سالهای نخستین دهه ۶۰ سخن بگویند و نتیجه بگیرند که وی در تمام آن جنایت ها دست داشته است. اما حدیث کسانی که در آن سالها زندانی بوده اند و کتاب خاطرات اش این گمانه را تأیید نمی کند بلکه حاکی از این است که او در آن سالها از معدود افرادی درون حاکمیت بود که با اعدامها و شکنجه ها و آنچه در زندانها می گذشت مخالفت می کرد. (به عنوان مثال اینجا می توانید مصاحبه محمد علی عمویی از سران حزب توده را که پس از توقیف حزب توده در سال ۱۳۶۲ زندانی شده بود گوش دهید یا نامه های موجود در پیوست خاطرات او را ببینید.) حالا فرض کنیم ایشان در برخی از اعدام ها و بی قانونی های آن دوران هم نقش داشته باشد،‌اما آیا حرکت او در پشت پا زدن به رهبری پس از آقای خمینی و ایستادگی در برابر اعدام های سال ۶۷ برای بخشودگی اش کافی نیست؟

ممکن است عده ای بگویند که منتظری به عنوان یک مرجع دینی نمی تواند معتقد و منادی حقوق بشر باشند؛ این نیز به نظر من بیشتر از «دین ستیزی» این عده ناشی می شود چرا که:

۱-  نظرات فقهی آیت الله منتظری بسیار پیشروتر از روحانیون سنتی حوزه است. شما در کل دنیای اسلام چند مرجع و مفتی را می شناسید که «انسان بودن» و نه «مسلمان بودن» را مبنای حقوق انسانها بداند؟ در حالیکه بسیاری از روحانیون برای بهاییان حق حیات نیز قائل نیستند چند نفر را می شناسید که بگوید بهاییان به صرف انسان بودن شان باید از تمامی حقوق شهروندی برخوردار گردند؟ چند نفر را می شناسید که مجازات ارتداد و خروج از اسلام را مرگ و اعدام ندانند؟ مگر حقوق بشر شامل همین ارزش های جهان شمول نیست؟

۲- اصولاً جو محیط های روشنفکری ما به گونه ای است که نشان دادن اعتقاد به حقوق بشر و دموکراسی «مد روز» شده است، به طوری که بسیاری از ماها بدون اینکه اعتقادی به حقوق بشر داشته باشیم همواره سنگ آن را به سینه می زنیم. بسیاری از همین کسانی که در همایش ها و جلوی دوربین تلویزیون برای حقوق بشر سینه چاک می کنند وقتی صحبت از پایبندی عملی به حقوق بشر می رسد جا می زنند و رفوزه می شوند- کافی است به رفتار بسیاری از مدعیان حقوق بشر در برابر تضییع حقوق اقلیتهای قومی در ایران بنگرید که چگونه به بهانه ترس از تجزیه طلبی به توجیه رفتارهای خشن حکومت با اقلیتها می پردازند. تازه اینها خیلی هاشان در مصدر کار نیستند و این حرفها را می زنند و معلوم نیست که اگر روزی به قدرت برسند عملکردشان بدتر از حاکمان فعلی نباشد. از این رو من آیت الله منتظری را اسوه عملی اعتقاد و عمل به حقوق بشر می دانم و از این نگاه عنوان پدر حقوق بشر ایران را برازنده ایشان می دانم چرا که عمری در محیط سنتی ای چون حوزه- که بسیاری در آن هنوز برای مسلمانان غیر شیعه ای چون من هم حق حیات قائل نیستند چه برسد که بخواهند حرف از حقوق نوع بشر بزنند- منادی ارزشهای حقوق بشری بوده است. مهمتر از این در زندگی عملی خویش و به خصوص زمانی که در قدرت بوده نیز عامل به این ارزشها بوده است. اصولاً ما در کل تاریخ مکتوب کشورمان چند نفر را داریم که در جایگاه قدرت نیز مدافع حقوق بشر باشند و بالاتر از همه به خاطر التزام عملی شان به حقوق بشر به قدرت سیاسی پشت پا بزنند؟ اگر چنین شخصی را سراغ دارید شما به او لقب پدر حقوق بشر ایران بدهید.

*********************

همه آدمها در طول زندگی شان اشتباه کرده اند و آدم های بزرگ نیز از این قاعده مستثنی نیستند،‌ آنچه آدم های بزرگ را از آدم های معمولی مثل من و شما متمایز می کند این است که از اشتباهاتشان درس می گیرند و شجاعت و شهامت پذیرش اشتباهاتشان را دارند و مهمتر از همه اینکه سر بزنگاه هایی که بیشتر آدم ها مسیر نادرست را برمی گزینند آنان به خطا نمی روند. این را هم قبول دارم که در تاریخ معاصر ایران چهره هایی چون امیر کبیر، مصدق و بازرگان بوده اند که اسوه آزادگی و آزادی خواهی بوده اند،‌ همه این افراد اشتباهاتی نیز داشته اند و سخت است بخواهیم بگوییم که کدامشان بهتر بوده اند؛ مرحوم آیت الله منتظری نیز بدون شک در این لیست جای دارد و پیشینه روحانی وی و نقشی که در انقلاب ناموفق سال ۵۷ داشته نباید سبب شود منکر جایگاه رفیع او در تاریخ ایران و دلهای مردم این مرز و بوم گردیم.

CNN:

BBC:

Aljazeera English:

MSNBC:

France 24:

Aljazeera English:

BBC:

CNN:

France 24:

خیلی وقت بود که پس از مرگ کسی نگریسته بودم که در مرگ این بزرگمرد گریستم. به حق می توان گفت ملتی پدر معنوی خود را که سمبل انسانیت و اخلاق بود از دست داد. آیت الله منتظری این بزرگمرد آزاده از بین ما رفت و ملتی را داغدار کرد. در این بیست سال خیلی ها کوشیدند او را تحقیر و طرد کنند و به قول معروف با شکستن کاسه زرین قیمت سنگ بیفزایند ولی آخر کار حق به حق دار رسید و این مرد بزرگ با عزت از این جهان پرکشید. روحش شاد و یادش گرامی باد!